Libri in causis Caesaraugustanis: Bernardi et Vincentius
Quid de libro cognoscere possumus, quem non ipsi inspicimus, sed tantum in iudiciali processu descriptum invenimus? Processus Caesaraugustani Petri Bernardi (1509–1510) et Ioannis Vincentii (1511), quos Manuel José Pedraza García in studio suo tractavit, intellegi possunt tantum si diversa eorum vestigia discernimus: descriptionem materialem, nomen ab accusato adhibitum, narrationem circulationis declaranti attributam, memoriam testis aut inscriptionem in registro.17
Propositum huius articuli consulto circumscribitur: in his duobus processibus libri nigromantiae attributi diversis documentorum formis apparent; quid ex singulo vestigio interpretari liceat pendet ex eo quis loquatur, quo tempore in processu loquatur, cuius generis documentum sit. Has formas comparare iuvat ad explorandum quomodo libri describerentur et actis insererentur; per se autem opera hodie servata agnoscere non sinit neque pondus harum descriptionum in sententiis aestimat.
Petrus Bernardi: rem describere, opus non agnoscere
Quid confessio describat
In confessione sua Petrus Bernardus librum nigromantiae ab alio libro alchemiae distinxit. Dixit librum priorem parvum fuisse, in charta et Latine scriptum, figuras et nomina habuisse, atque «no tenia titulo ninguno» («nullum omnino titulum habebat»). Addidit se eum intellegere non potuisse, quod Latine nesciret et liber male scriptus esset.2
Haec indicia rem qualem Bernardus descripsit patefaciunt: materiam, magnitudinem, linguam atque quaedam argumenti elementa. Absentia tituli et confessio se librum non intellexisse ulterius circumscribunt quid ex hoc loco cognosci possit. Nullam auctoris attributionem, nullum opus agnoscibile aut descriptionem satis certam habemus ad librum cum manuscripto hodie servato aequandum. Haec est accusati descriptio, non testimonium bibliographicum aliunde comprobatum.
Narratio accusati et accusatio fiscalis
Bernardus librum in narratione mutui et consecrationis a clerico nomine mosen Pedro directae posuit; hunc Vasconem esse descripsit. In eadem confessione irruptionem narravit, quam a Raimundo de Jaunas paratam esse dixit; Jaunas, secundum Bernardum, ministrum Inquisitionis se simulavit. Pedraza rem ut fraudem interpretatur; acta hic citata narrationem Bernardi servant, non mutui, consecrationis aut irruptionis confirmationem aliunde petitam.34
Accusatio fiscalis ad aliud documentum aliamque vocem pertinet. Unus ex articulis Bernardum accusat quod experimentum novem dierum cum calvaria, candelis et suffimentis peregerit. Confessio consecrationem commemorat atque, loco separato, res quas Jaunas in irruptione ostendisse Bernardus dixit. Partialis similitudo non efficit ut accusatio pro criminis admissione habeatur: loci diversas res et diversos ipsius processus actus describunt.5 Sententia et paenitentia exitum iudicialem testantur; loci examinati tamen non ostendunt quantum descriptio libri in eo ponderis habuerit.6
Acta etiam separatum testimonium Michaelis Sánchez continent, quod Pedraza citat; testis refert se a mosen Pedro audivisse de libro atque experimento ad aleam lucrandi.1 Haec depositio a confessione Bernardi posteriori et accusatione fiscalis distinguenda est.
Ioannes Vincentius: tituli, circulatio et inscriptio in registro
Narratio circulationis declaranti attributa
In declaratione iurata die 10 Februarii 1511, in monitione generali, Ioannes Vincentius se Perpiniani habitavisse dixit, cum argentarius Aragonensis pecuniam sub quibusdam pignoribus a se petivisset. Secundum Vincentii narrationem, ipse ducatum mutuum dedit et inter alia duos libros nigromantiae accepit, quos «la Clavícula de Salamó» et «la obra de Virgilio» («Claviculam Salomonis» et «opus Virgilii») appellavit; mutuum non redditum esse dixit atque pignora se retinuisse.7
Hic locus circulationis narrationem praebet, quia declarans libros mutuo et pignore coniungit. Acta tamen eius declarationem referunt: per se neque transactionem comprobant neque exemplaria originalia agnoscunt. «Clavicula» et «opus Virgilii» nomina sunt hac voce hocque loco adhibita; duos codices materialiter identificare non valent.
Responsiones, testimonia et inscriptio processualis
In confessione posteriore Vincentius de libris, quos Michaeli de Soria tradiderat, iterum locutus est atque res ad eorum combustionem pertinentes narravit. Ad articulos accusationis respondens, «la Clavicula de Salamon y el Virgilio» nominavit seque eos Michaeli de Soria dedisse dixit; lectiones suas etiam Perpiniani habuisse dixit atque «forçado» («coactum») se fuisse dixit. Hae responsiones intra interrogationem datae sunt, non necessario confessio spontanea. Prima accusatio fiscalis de libris artis magicae generaliter conscripta haec nomina ibi non continebat.8
Duo testimonia a tertiis facta descriptiones addunt quae ex ipsius accusati voce non proveniunt. In sequenti sectione contenta eorumque attributiones distinguuntur, neque descriptiones directae manuscriptorum hodie identificatorum habentur.9
Acta praeterea inscriptionem Claviculae continent, in qua eius principium et finis referuntur.10 Registrum, secus ac declaratio, actum documentarium testatur: liber his elementis relatis inscribitur. Haec formalis inscriptio non demonstrat utrum eidem rei respondeat quam declarantes descripserunt, neque narrationes eorum de iis quae in libro continentur aliunde comprobat.
Quae magicae artes in actis apparent?
Fontes unum ritum non describunt: narrationes diversarum vocum diversisque processualibus momentis servant. Hic ea tantum summatim referuntur quae hae voces singulis artibus attribuunt; earum efficacia probata non affirmatur.
Consecratio in confessione Bernardi
Confessio Bernardi. Bernardus narravit mosen Pedro duas candelas accendisse, eumque genua flectere et septem psalmos, Symbolum et Evangelium secundum Ioannem recitare iussisse. In eadem confessione clericus super libro orabat, dum libellum e volumine maiore transferebat; ritus calvariam in mensa positam, prunas et suffimenta comprehendebat, circiter dimidiam horam durabat atque ter in die repetebatur.3
Accusatio fiscalis, articulus septimus. Documento separato «experimentum novem dierum» cum calvaria, candelis et suffimentis memoratur.5 Quamquam quaedam elementa conveniunt, hae narrationes in unam scaenam confundendae non sunt neque accusatio pro confessione habenda est.
Contenta libris Vincentii attributa
In testimonio Michaeli de Soria attributo, Clavicula Salomonis apparatibus circuli coniungitur; Clavicula Virgilii autem centum daemonibus, nominibus et characteribus eorum, atque viginti octo anulis pro viginti octo animae mansionibus.9 In declaratione separata Hieronymus de Valdivielso libellum e membrana virginea «officiis Virgilii» inscribendis et consecrationem novem dierum descripsit. Haec declarantibus attribuuntur: non probant omnia haec in uno volumine fuisse neque artes effectus sibi attributos produxisse.
Quid accusatis accidit?
Sententia Petri Bernardi
Sententia Bernardum haereticum atque sortilegum declaravit; paenitentiam eius et abiurationem memoravit eumque ab excommunicatione absolvit. Haec absolutio ecclesiastica non erat criminum absolutio: paenitentia separatim imposita carcer perpetuus fuit. Secundum Pedraza, praeterea, restrictiones de gemmis, vestibus, beneficiis officiisque publicis impositae sunt; de bonorum confiscatione ulterius deliberandum reservatum erat.6
Fuga et processus Ioannis Vincentii
Actum die 23 Februarii 1511 signatum Vincentium «reo y confeso» appellat atque fugam eius ex carcere Aljaferiae refert.11 Haec appellatio in documento processuali legitur; per se exitum iudicialem non definit. Acta tamen sententiam in contumacia et in effigie latam servant, foliis 71v–72r.12 Collatio ex hac sententia certam poenam satis certo statuere non sinit. Itaque exitum eius cum Bernardi non aequamus neque certam poenam affirmamus.
Vestigia documentaria comparare, probationes non aequare
| Vestigium documentarium | Bernardi | Vincentius | Ambitus et limes |
|---|---|---|---|
| Descriptio materialis | In confessione: liber parvus, e charta, Latine scriptus, figuris et nominibus instructus, titulo carens.2 | Testimonium Hieronymo de Valdivielso attributum libellum e membrana virginea describit, cum «los oficios de Virgilio» («officiis Virgilii») coniunctum.9 | Rem per processualem vocem describit; ad opus vel exemplar servatum agnoscendum non sufficit. |
| Nominatio textualis | Liber nigromantiae a Bernardo descriptus in eius narratione titulo caret.2 | Declaratio «la Clavícula de Salamó» et «la obra de Virgilio» nominat; haec nomina in responsionibus ad fiscalem redeunt.78 | Titulus indicat quomodo liber loco quodam appellatus sit; per se identitatem bibliographicam non statuit. |
| Narratio circulationis | Confessio contactum cum libro et seriem mutui ac consecrationis narrat.3 | Vincentius duorum librorum acceptionem mutuo pignoribus firmato attribuit, deinde eorum ad Michaelem de Soria transitum memorat.78 | Narrationes in declarationibus et responsionibus positae sunt; transactiones fonte independente comprobatae non sunt. |
| Testimonium et registrum | Testimonium separatum Michaelis Sánchez et accusatio fiscalis a confessione Bernardi distinguenda sunt.15 | Exstant descriptiones testibus attributae et inscriptio Claviculae, quae principium eius et finem refert.910 | Testimonium id refert quod declarans dixit; registrum inscriptionem actis insertam comprobat. Neutrum solum vim probandi sibi a iudicibus attributam ostendit. |
Comparatio discrimen ipsum generum ostendit, non certum quendam ac necessarium fidei gradum. Descriptio materialis declarat quomodo quis rem descripserit; titulus nomen in processu adhibitum refert; narratio circulationis translationem ex mente declarantis exponit; testimonium alicui tertio notitiam attribuit; adnotatio in registro ostendit rem actis insertam esse. Singula vestigia diversam quaestionem solvunt.
Quare multiplex librorum commemoratio per se identificationem non efficit. Titulus in declaratione relatus, in responsione repetitus atque in registro inscriptus non demonstrat—sine ulteriore nexu documentario—omnes has notationes eandem rem describere. Neque ex iis colligi potest quantum singulum vestigium sententiam moverit. In causa Bernardi, descriptio libri sine titulo et accusatio de novem diebus similiter separatae manere debent, quamquam quaedam res in utroque loco apparent.25
Quid cognosci possit et quid maneat apertum
Hi duo processus investigari sinunt quomodo libri nigromantiae attributi in sermonem et acta iudicialia pervenerint: ut res descriptae, tituli certis in locis adhibiti, narrationes traditionis, testimoniorum memoriae et inscriptiones processuales. Studium editum Pedraza García hos locos inter se comparat.17910
Haec comparatio omnes aetatis processus inquisitoriales repraesentare non contendit. In causis Bernardi et Vincentii continetur; neque definit utrum tituli opera certa significent, utrum diversi declarantes idem exemplar intellexerint, aut quantum singula vestigia in sententiis ponderaverint. Mentio Claviculae Salomonis aut operis Virgilio attributi aut aliorum titulorum non demonstrat manuscriptum hodie servatum inventum esse.
Utilis igitur quaestio non tantum est «quis liber fuerit?», sed etiam «quod genus affirmationis de libro hic locus continet, quis eam protulit, et quomodo relata est?». Si praesentiam documentariam, identificationem bibliographicam et vim probandi separamus, ea quae acta servant adhibere possumus, quin diversas voces in unam narrationem confundamus.
Quaestiones frequentes
Quid de libro Petri Bernardi sine titulo cognoscimus?
Bernardi librum parvum, e charta factum et Latine scriptum, figuris nominibusque instructum descripsit; nullum titulum habere dixit, seque eum intellegere non potuisse. Confessio etiam consecrationem narrat; vide quas artes singulis vocibus fontes attribuunt. Haec accusati descriptio est, non identificatio bibliographica per se.2
Qui libri in causa Ioannis Vincentii nominantur?
Vincentius in declaratione sua «la Clavícula de Salamó» et «la obra de Virgilio» nominavit. Testimonia separata contenta Claviculae Virgilii et «officiis Virgilii» attribuunt; hae notationes exemplaria servata non identificant.78910 Vide summam artium descriptarum.
Quas artes magicas testimonia describunt?
Bernardi consecrationem psalmis, precibus et translatione libelli narravit; Soria centum daemones et viginti octo anulos Claviculae Virgilii attribuit; Valdivielso «officia Virgilii» in libro e membrana virginea descripsit. Singula narratio ad diversam vocem pertinet neque efficaciam artis probat.39 Singula et earum attributiones lege.
Num manuscripta Claviculae aut Virgilii adhuc servata agnita sunt?
Non. Tituli, descriptiones et inscriptio registri mentionem in actis servant, sed non demonstrant manuscriptum superstitem repertum esse neque omnes notationes ad eandem rem pertinere.710
Num experimentum novem dierum confessio Bernardi fuit?
Non. Novem dies in articulo septimo accusationis fiscalis memorantur. Confessio consecrationem cum quibusdam elementis communibus describit, sed aliud documentum est neque accusationi iungenda est.35 Comparationem artium lege.
Quam sententiam Petrus Bernardi accepit?
Haereticus et sortilegus declaratus est; post paenitentiam et abiurationem ab excommunicatione absolutus est, non autem a criminibus. Paenitentia carcer perpetuus fuit, praeter alias restrictiones a Pedraza relatas.6 De iudiciali exitu lege.
Quid de exitu Ioannis Vincentii cognoscimus?
Acta fugam eius ex Aljaferia die 23 Februarii 1511 narrant et sententiam in contumacia et in effigie latam, foliis 71v–72r, servant. Collatio poenam certam satis certo definire non sinit; eam cum poena Bernardi parem fuisse non supponimus.1112 Quae de ambobus constat lege.
Referentiae et dux investigationis
Paginae in PDF ad numerationem fasciculorum digitalium pertinent; folia manuscripta separatim indicantur. Numeri paginarum apud Pedraza García ad paginas studii eius impressi referuntur. Notae numeratae ad locos documentarios infra positos spectant.
- Pedro Bernardi: querela fiscalis, fols. 1v–2r, PDF p. 4; testimonium Michaelis Sánchez, fol. 3r, PDF p. 5; confessio, fols. 5r–6r, PDF pp. 7–8. Pedraza García (2007), pp. 70–72. Fasciculus digitalis consultus: AHPZ, ES/AHPZ, J/00020/0018. Exemplar digitale est copia a notario comprobata (PDF p. 37). Pagina DARA 1063432.
- Bernardi, confessio, fols. 5r–6r, PDF pp. 7–8; Pedraza García (2007), p. 72.
- Bernardi, confessio, fol. 5v, PDF p. 8 (mosen Pedro, quem Vasconem esse describit), et fol. 7r, PDF p. 9 (consecratio); Pedraza García (2007), pp. 72–73.
- Bernardi, confessio, fols. 7v–9r, PDF pp. 10–11; Pedraza García (2007), pp. 71–72, 78.
- Bernardi, libellus fiscalis, art. 7, fols. 18v–19r, PDF p. 21; Pedraza García (2007), p. 74. Exemplar inspectum in hac sectione responsiones accusati non continet.
- Bernardi, sententia et absolutio ab excommunicatione, fol. 31r, PDF p. 34; paenitentia carceris perpetui, fol. 32v, PDF p. 35; Pedraza García (2007), pp. 72, 74.
- Juan Vicente: declaratio in monitio generalis, fols. 28r–28v, PDF pp. 25–26; Pedraza García (2007), p. 74. Fasciculus digitalis consultus: AHPZ, ES/AHPZ, J/00021/0002. Scheda DARA 229067.
- Juan Vicente, confessio posterior, fols. 32v–33r, PDF p. 30; responsiones ad articulos 1–2, fol. 43r, PDF p. 40; libellus fiscalis, fol. 37r, PDF p. 34 et fols. 37v–38r, PDF p. 35; Pedraza García (2007), pp. 74, 76–77.
- Testimonium Michaeli de Soria attributum, fol. 63r, PDF p. 62; declaratio Hieronymi de Valdivielso, fols. 69r–69v, PDF pp. 68–69; Pedraza García (2007), p. 78.
- Registrum librorum, fols. 63v–64r, PDF p. 63; Pedraza García (2007), p. 78.
- Juan Vicente, actum fiscalis de fuga ex Aljaferia, fol. 48r, 23 Februarii 1511; Pedraza García (2007), p. 74.
- Juan Vicente, sententia et acta in contumacia atque cum effigie, fols. 71v–72r; collatio rem confirmat, sed poenam certam satis certo statuere non sinit.
Studium secundarium
Manuel José Pedraza García, «De libros clandestinos y nigromantes: en torno a la posesión y transmisión de grimorios en dos procesos inquisitoriales entre 1509 y 1511», Revista General de Información y Documentación 17, fasc. 1 (2007), pp. 63–80. Pagina et textus in Universitatis Complutensis situ interretiali (pagina institutionalis inspecta nullum DOI assignatum indicat).
Signaturae recentiores fasciculorum digitalium inspectorum citantur; nulla affirmatur convenientia archivistica cum signaturis antiquis 28/5 et 28/7 a Pedraza memoratis. De modo quo Grimorium fontes tractat, vide methodum.
grimorium.lat · Bibliotheca documentalis magiae ritualis, daemonologiae et librorum magicorum historicorum